परिचयः

आधुनिकजीवनशैली, आहारस्वभावः मानसिकचापश्चेति कारणैः साधारणमेतद् आरोग्यसमस्या "अम्लपित्तम्" इति "एसिडिटी" अद्यतनस्य वेगवतः जीवनस्य बहून् प्रजान् प्रभावितं करोति। अत्र प्रभावितः जनः अम्लपित्तम् इति अनुभवति। जाठरे उत्पादितं पाचकाम्लं (गैस्ट्रिक् आम्लम्) पुनः अन्ननलिका (एसोफेगस्) मार्गेण ऊर्ध्वं गत्वा वक्षः-कण्ठप्रदेशे तीव्रां दाहानुभूतिं जनयति, या हृत्शूलम् इति उच्यते। एषा केवलं साधारणा असुविधा न, किन्तु शरीरस्य दत्तः महत्वपूर्णः सङ्केतः अपि। आहारग्रहणे अनियमितता, समये भोजनाभावः, मानसिकचापः इत्यादयः एतस्य प्रधानकारणानि सन्ति।

अम्लपित्तं किमर्थं भवति? (कारणानि)

अम्लपित्तस्य प्रधानं कारणम् अस्ति जठरात् आम्लस्य अन्ननलिकां प्रति पुनरागमनम् (अम्लप्रत्यावर्तनम्)। एतत् नानाविधकारणैः भवितुं शक्यते, यानि प्रधानतया त्रिषु वर्गेषु विभक्तुं शक्यन्ते।

१. दुष्टाहाराचाराः आहारपदार्थाश्च

• मसालादियुक्ताः स्नेहबहुलाहाराश्च: अधिकमसालाः, तलेभ्यः पदार्थाः स्नेहबहुलाहाराश्च जठरे आम्लोत्पादनं वर्धयन्ति।


• आम्लपदार्थाः पेयानि च: सिट्रस्-फलानि (निम्बूकम्, नारङ्गम्), टमाटा, काफी, चायः, कार्बोनेटेड् पेयानि (शीतपेयानि) अन्ननलिकायां साक्षात् दाहं सृष्ट्वा अम्लप्रत्यावर्तनं प्रेरयन्ति, इदम् अम्लपित्तलक्षणानि इति एकं स्पष्टं सूचकम् अस्ति।


• रिक्तजठरेण अतिमात्राहारग्रहणं वा: अतिमात्रं भोजनं गृह्णाति चेत् जठरेऽधिकं भारः पतति, आम्लं च ऊर्ध्वं नोद्यते।

२. जीवनशैलीसम्बद्धानि कारणानि

• शारीरिकनिष्क्रियता: व्यायामाभावः, भारवृद्धिः, विशेषतः उदरे मेदसः संचयः जठरे भारं जनयति।


• मद्यपानं धूम्रपानं च: एते अन्ननलिकायाः अधोभागस्थं स्फिङ्क्टर्-स्नायुं शिथिलीकृत्य आम्लस्य पुनरागमनमार्गं विवृण्वन्ति।


• भुक्त्वा तत्क्षणं शयनम्: भुक्त्वा तत्क्षणं शय्यायां शेते चेत्, प्रतिवर्तनस्य सम्भावना अस्ति, यतः प्रतिवर्तनम् अम्लपित्तलक्षणानि इति एकं महत्त्वपूर्णम् अंशम् अस्ति।

३. शारीरिकाणि मानसिकाणि च कारणानि

• मानसिकचापः चिन्ता च: चापः शरीरे कॉर्टिसॉल्-हार्मोन्-वृद्धिं कृत्वा जठरीयाम्लोत्पादनं वर्धयति।


• अनेकानि औषधानि: कानिचन् वेदनानिवारकाणि (NSAIDs), रक्तचापौषधानि इत्यादीनि अन्ननलिकायाः आवरणं प्रदाहयित्वा एसिडिटीं सृजेयुः।


• चिकित्सकीयावस्थाः: हायटल्-हर्निया (जठरस्य एकभागः वक्षःकोष्ठं प्रति उत्थानम्), गर्भधारणम् (उदरकोष्ठे चापवृद्धेः कारणात्) इत्याद्यवस्थाः इदं प्रेरयेयुः।

अम्लपित्तलक्षणानि

इदम् असुखं केवलं वक्षसि दाहं न जनयति, किन्तु नानारूपैः स्वात्मानं प्रकटयितुं शक्नोति। प्रधानलक्षणानि सन्ति:

• हृत्शूलम् (वक्षोदाहः): वक्षःमध्यात् आरभ्य कण्ठपर्यन्तं विस्तृतो दाहः।


• मुखे अम्लं कटुकं वा जलं आगच्छति: जठरीयाम्लं कण्ठपर्यन्तम् ऊर्ध्वम् आयाति।


• अन्नग्रसने कष्टम् (डिस्फेजिया): अन्नं गिलति चेत् वेदना, अन्नं कण्ठे अवरुद्धम् इव अनुभूतिः, इदम् अधोअनुभूतिः इति अपि वर्णयितुं शक्यते।


• कण्ठे एकः गोलकः इव अवरोधः अनुभूयते: इदं ग्लोबस्-अनुभूतिः इति उच्यते।


• निरन्तरः कासः कण्ठखराश्च: अन्ननलिकां प्रति पुनरागच्छत् आम्लं श्वासनलिकां प्रदाहयति।


• वमनं वमनाभिलाषा च, उदरस्फीतिः उद्गारश्च: एतानि सर्वाणि असुखानि साधारणजीवनं पीडयितुं शक्नुवन्ति, एतानि अम्लपित्तलक्षणानि इति अंशाः सन्ति।

अम्लपित्तनिवारणाय जीवनशैलीपरिवर्तनानि

औषधिषु आश्रितेः पूर्वं, जीवनशैल्यां कानिचन् मूलभूतानि परिवर्तनानि एतस्य समस्यायाः पुनरावृत्तिं न्यूनीकर्तुं प्रधानां भूमिकां निर्वाहयितुं शक्नुवन्ति।

१. आहाराचारपरिवर्तनानि

• लघुलघु भागैः वारंवारं भुञ्जीत: दिने त्रिवारं महाभोजनं कुर्वतः अपेक्षया, ४-५ वारं लघुभागैः भुञ्जीत। इदं जठरे अतिनिर्भर्याः अभावं करोति, आम्लोत्पादनं च नियन्त्रितं भवति।


• रात्रिभोजनं लघु रक्षेत्, शयनात् न्यूनातिन्यूनं त्रिघण्टापूर्वं समापयेत्: निद्राकाले जठरं रिक्तं स्यात् इति सावधानं भवेत्, इदं निद्राकाले आम्लस्य पुनरागमनसम्भावनां न्यूनीकरोति।


• आहारं सदैव सम्यक् चर्व्य भुञ्जीत: चर्वणं आहारं सूक्ष्मखण्डेषु करोति, लालासहितं जठरीयं कार्यं सुकरं करोति।

२. शारीरिकक्रियाः निद्राविधानं च

• स्वास्थ्यकरं भारं निर्वाहयेत्: विशेषतः उदरप्रदेशे अधिकमेदसः संचयः जठरे यान्त्रिकचापं जनयित्वा आम्लं पुनरायाति।


• नियमितरूपेण मध्यमतीव्रतायाः व्यायामं कुर्यात्: पादचारः, द्रुतगतिः, सायकलचालनम् इत्यादयः व्यायामाः जठरम् अन्तः कार्यं च बलवत्तरं कुर्वन्ति। भुक्त्वा तत्क्षणं तीव्रव्यायामं परिहरेत्।


• शयनकाले शिरः उन्नतं रक्षेत्: शय्यायाः शिरःपार्श्वम् ४-६ अङ्गुलानि उन्नतं कुर्यात्। उपधाने एव स्थापयति चेत् शरीरं वक्रीभूत्वा उदरे भारः पतति, किन्तु शय्याम् उन्नतां कुर्वन् गुरुत्वाकर्षणशक्तिः आम्लम् अधः स्थापयितुं साहाय्यं करोति।

शारीरिकक्रियाः वर्धयितुं प्रेरणाम् अन्विष्यन्ति? विविधयानसौकर्याणां विषये ज्ञातुम् इमां सम्बद्धां कड़ीं पश्यतु।

अम्लपित्ताय प्राकृतिकाः गृहोपचाराः

अस्माकं पाकशालासु उद्यानेषु च बहवः पदार्थाः सन्ति, ये अम्लपित्तलक्षणानि प्राकृतिकरूपेण नियन्त्रयितुं सहायकाः भवन्ति। एते वाणिज्यिकानाम् एन्टासिड्-औषधानाम् एकं प्रभावी विकल्पं भवितुं शक्नुवन्ति।

कदा वैद्यं द्रष्टव्यम्?

उपसंहारः

अम्लपित्तम् एका साधारणा किन्तु उपेक्ष्यम् अवस्था। एषः अस्माकं शरीरस्य दत्तः एकः सङ्केतः, अस्माकं आहाराचाराः वा जीवनशैली परिवर्तनानि आवश्यकानि। औषधानि दीर्घकालं धारयितुम् अपेक्षया, प्राकृतिकोपचारैः जीवनशैल्यां च शाश्वतपरिवर्तनैः आनीय एतस्य समस्यायाः मूलकारणं समाधातुं अतीव विवेकपूर्णः कार्यः। स्वास्थ्यकराहारग्रहणं, नियमितव्यायामः, मानसिकचापप्रबन्धनं यथेष्टनिद्रा च भवन्तम् एतस्मात् असुखात् मुक्तं कर्तुं कुञ्जिकाः। "निवारणम्, निवारणात् श्रेयः" इति एताम् एतां सुपरिचितां सूक्तिं स्मृत्वा, भवतः दैनन्दिनरीतिषु ध्यानं ददातु।

स्वास्थ्यकरजीवनशैल्यै भवतः read more यात्रायां, विविधारोग्यविषयेषु अधिकसूचनायै इतराः सम्बद्धाः कड्यः अपि द्रष्टुं शक्यन्ते।